Bibliografska beleška o Piščeviću / Svetozar Matić ; priredio Zoran Tasevski
Ruski izdavač Memoara, Nil Popov, bio je i njihov prvi čitalac i prvi kritičar. On je bio prvi koji ih je pohvalio kao delo „izvanredno zanimljivo“. Ko je sve od Srba posle Nila Popova i kad čitao Piščevića? Razume se, mogao ih je pre prvog srpskog izdanja od 1961. godine čitati samo na ruskom. Narodna biblioteka u Beogradu nabavila je ruski original odmah po izlasku iz štampe: 1884. godine knjiga je bila zavedena u inventar, a od 1902. godine Biblioteka je knjigu učinila pristupačnijom time što je štampala drugu knjigu svog Kataloga, s podnaslovom „književnost slovenska“ (urednik je bio književnik Milovan Glišić). U tom katalogu Piščevićevo delo bilo je zavedeno pod imenom Nila Popova, što je Piščeviću bilo od pomoći, jer je to rusko ime bilo mnogo poznatije nego Piščevićevo. Ali, koliko je meni poznato, prvi naš naučni radnik koji je pominjao i u izvesnoj meri upotrebio Piščevićeve Memoare bio je Mita Kostić, tek 1923. godine. Te godine je on u svojoj studiji: Srpska naselja u Rusiji: Nova Srbija i Slovenosrbija (u Etnografskom zborniku Srpske akademije nauka a kao 14. knjiga Cvijićevih Naselja upotrebio kao izvor Piščevićeve Memoare.
Osim Memoara Piščević je napisao i jednu istoriju srpskog naroda pod naslovom: Knjiga o naciji srpskoj, o vladaocima, carevima i kraljevima, kneževima i despotima i svima događajima u narodu srpskom. Originalni rukopis tog dela čuva se u odeljku rukopisa (Arhivi) Srpske akademije nauka i tu se nalazi još od sedamdesetih godina prošloga veka, a tu je došao kao poklon Nila Popova prethodniku Akademije, Srpskom učenom društvu. Ja sam, verujući štampanom katalogu Akademijinih rukopisa od 1901. godine, u kome Piščevića nije bilo, pomislio da je to delo izgubljeno, i to i rekao u Zborniku Matičinom. Književnik Božidar Kovačević, tadašnji upravnik, proverio je inventar i Fond Arhive i našao rukopis, na čemu mu ovde izjavljujem zahvalnost.
Ovu Knjigu o naciji srpskoj korisno je upotrebio Nil Popov i na osnovu njenih podataka objavio dve studije:
- Vojne naseobine Srba u Austriji i Rusiji objavljena u časopisu VЬstnikь Evopы, 1870, br. 7;
- Iz rukopisa s kraja 18. veka Srpska istorija od Piščevića (objavljena u zborniku Rodnoe plemя 2, 1877), gde je Popov izložio stanje srpske crkve u Austriji u 18. veku.
Tako je Piščević i sa ovim skoro nepoznatim svojim delom bio od koristi svome narodu, iako preko ruske nauke.
Oba dela Piščevićeva i Knjiga o naciji srpskoj i Memoari ostali su nepoznati i Srbima i Rusima kroz čitave decenije, čuvana od njegovih potomaka kao porodična uspomena, — sve do 1867. godine. Te godine je u Moskvi održavana etnografska izložba, tada veliki događaj, koji je uzbudio svu slovensku javnost i doveo u Moskvu mnoge predstavnike svih slovenskih naroda, pa i Srba. To veliko uzbuđenje slovensko obuzelo je i Piščevićevog praunuka i u njemu se probudila ljubav za daleke pretke; on je tada Nilu Popovu, kao srpskom predstavniku, predao najpre Knjigu o naciji srpskoj a dvanaest godina docnije i Memoare.