Stara srpska književnost / Dragoljub Pavlović ; priredio Zoran Tasevski
Počeci srednjovekovne srpske pismenosti i književnosti mogu se pratiti još u vremenskom periodu od 10. do 12. veka, kada su na teritoriji, na kojoj će se docnije izgraditi nemanjićka država, postojale nekolike polusamostalne župe (Zeta, Duklja, Raška, Zahumlje, Travunija). Od svih tih oblasti najviše snage pokazivale su Zeta i Raška, koje su naizmenično pokušavale da od svih ovih oblasti načine jedinstvenu državnu organizaciju (Časlav, Bodin). Svi ti pokušaji, međutim, nisu mogli imati trajnijeg uspeha. Prvo, zbog toga što u tim oblastima još uvek nije bio završen proces prelaska iz rodovskog u feudalni društveni poredak, a zatim što je taj proces bio praćen uzajamnim borbama, koje su iscrpljivale snage tih oblasti i koristile susednim jakim državama, Vizantiji i Bugarskoj, da povremeno nameću svoju vrhovnu vlast, i time usporavaju konačno ujedinjenje Zete i Raške i ostalih župa.
Sasvim je prirodno što se u ovako još nedovoljno formiranim feudalnim državnim zajednicama nije mogla javiti u jačoj meri ni srednjovekovna srpska književnost. Jer čitavo to vreme predstavlja u stvari epohu u kojoj se nastavlja rad na širenju osnovne pismenosti, onakve kakvu su još u 10. veku započeli učenici Ćirila i Metodija. Ceo taj rad sastojao se uglavnom u prepisivanju ranije prevedenih obrednih knjiga (jevanđelja, dela apostolskih, psaltira, i dr.) ili dela koja su služila kao neka vrsta pomoćne obredne književnosti (crkvene besede, žitija svetaca, i sl.). Kako je, zatim, dobar deo tih književnih spomenika, naročito onih iz 10. i 11. veka, bio pisan glagoljicom, koju će tokom ovog vremenskog perioda potpuno istisnuti spretnija ćirilica, razumljivo je da je i ta promena azbuke doprinela gubljenju mnogih od tih spisa najstarije srpske pismenosti i književnosti. Po izvesnim sigurnim znacima, međutim, može se sa sigurnošću tvrditi da je u ovoj prvoj fazi svoga razvoja srpska srednjovekovna književnost, pored prevedenih obrednih knjiga, imala i po koje originalno delo koje nije bilo namenjeno isključivo crkvenoj upotrebi. Najznačajnije od tih dela je svakako poznati Letopis popa Dukljanina, koji je nastao negde u drugoj polovini 12. veka. Delo je, doduše, sačuvano samo u latinskom prevodu, ali njegov pisac, verovatno neki stariji benediktinski kaluđer iz Bara, kaže u predgovoru izrično da je preveo „sa slovenskog na latinski spis o Slovenima u kome su opisana sva dela i ratovi njihovi“. To „prvo naše nacionalno literarno delo“ — kako ga je karakterisao njegov najbolji poznavalac i izdavač F. Šišić — sačuvalo nam je ne samo dragoceni tekst ovog letopisa, već isto tako i jednu od naših najstarijih originalnih biografija, poznato Žitije kneza Vladimira zetskog, nastalo verovatno još u prvoj polovini 11. veka kao svetačko žitije. Ova zanimljiva starinska povest doživela je izuzetnu popularnost ne samo u pisanoj već i u usmenoj našoj književnosti.
Ali ma koliko da je ova prva epoha razvoja stare srpske srednjovekovne književnosti ostavila malo spomenika pismenosti i književnoga rada, ona ipak označava čitavu prekretnicu u daljem razvoju ne samo srpske već i čitave južnoslovenske književnosti. To je doba u kome se paralelno sa procesom postepenog prelaženja iz rodovskog u feudalni društveni poredak vrši i postepeni prelaz od opšte južnoslovenske ćirilo-metodijevske pismenosti i strogo religiozno-obredne književnosti ka nastajanju posebnih nacionalnih južnoslovenskih književnosti. Prvi znaci tog postepenog diferenciranja srpske književnosti iz zajedničkog ćirilo-metodijevskog nasleđa jesu:
- sve jače formiranje srpske redakcije staroslovenskog književnog jezika
- pobeda ćirilice nad glagoljicom na terenu na kome će, posle velike šizme od 1054. godine, tj. od konačnog odvajanja istočne (pravoslavne) od zapadne (katoličke) crkve, potpuno preovladati uticaj vizantijske kulture i vizantijske književnosti.
Iz završnog dela ove vremenski prve etape razvoja stare srpske pismenosti, sačuvano nam je poznato Miroslavljevo jevanđelje, koje ima svoj izuzetni značaj ne samo kao jedan od najstarijih spomenika staro-srpskog jezika, već i kao remek-delo naše kaligrafske i slikarske umetnosti.
Nije, naravno, nipošto slučaj što je ovaj prelaz od obične pismenosti ka pravoj književnosti izvršen u isto vreme kada je veliki raški župan Stefan Nemanja, posle završenih uspešnih borbi sa spoljnim i unutrašnjim neprijateljima, uspeo da konačno ujedini ne samo Rašku i Zetu već i da granice svoje države znatno proširi na istok. Zbog toga Nemanjina vladavina predstavlja završnu etapu onog dugog procesa postepenog formiranja srpskog feudalnog društva i srpske feudalne države kroz koji su tokom 10, 11. i 12. veka prolazile pojedine srpske pokrajine. Kao dalja prirodna posledica ovog završenog političkog i društvenog procesa nemanjićke države doći će njen ekonomski i kulturni napredak, koji će u jednoj pravoj liniji stalnog uspona pratiti i jačanje feudalnog načina proizvodne, širenje i učvršćivanje velikih feudalnih poseda, i konačno izdvajanje posedničkog staleža kao vladajuće klase. Postavljeno tako na čvrstu osnovu, srpsko feudalno društvo i srpska feudalna država stalno će jačati i biće sve više u mogućnosti da iznutra utvrđuju svoju klasnu vladavinu, a da spolja, putem ratova, pređu na širenje državne teritorije. Proglašenje kraljevstva i, naročito, dobijanje samostalnosti srpske crkve, koje je došlo uskoro posle Nemanjine smrti, značili su ne samo definitivno međunarodno priznanje srpske nezavisne države, već su doneli i sve potrebne uslove za razvoj samostalne i originalne srpske srednjovekovne književnosti, umetnosti i kulture.
Slično ostalim južnoslovenskim književnostima ovoga doba, i srpska srednjovekovna književnost razvija se poglavito u krilu crkve. Kao glavna ideološka sila feudalnog poretka, crkva je u srednjovekovnoj nemanjićkoj državi davala svoje obeležje ne samo književnosti i umetnosti, nego i celokupnom duhovnom i kulturnom životu. Ona je, uz to, pružala i glavnu podršku svetovnoj vlasti, boreći se i sama protivu svih učenja i pokreta koji su ugrožavali osnove feudalnog poretka. Može se čak reći da taj uski savez između crkve i države, zasnovan na zajedničkim klasnim i materijalnim interesima, nije možda ni u jednoj drugoj feudalnoj državi bio tako prisan i nerazdruživ, kakav je bio međusobni odnos srpske feudalne države i crkve za sve vreme njihova života. Od momenta kada su dva rođena brata iz dinastije Nemanjića, jedan kao prvi srpski kralj, a drugi kao prvi arhiepiskop nezavisne srpske crkve, udarili osnove ovoj saradnji, pa sve do propasti poslednje srpske despotovine, nije bilo nijednog slučaja da, kao na primer u zapadnoevropskim zemljama, ili čak katkada i u Vizantiji, te dve vlasti, makar povremeno, idu u raskorak ili dođu u otvoreno suparništvo i neprijateljstvo. U inače burnoj istoriji nemanjićkih vladara, kada su otac sina, sin oca i brat brata surovo zbacivali sa prestola, srpska crkva nije nikada otvoreno podržavala jednog protivu drugog, već se uvek trudila da u interesu državne zajednice deluje pomirljivo i iznađe kompromisno rešenje. Čak i u vreme Dušanovog sukoba sa grčkom crkvom, srpska crkva je, i pored anateme grčkog patrijarha, ostala na strani svoga vladara, koji zastupa državne interese. S druge strane, malo ima feudalnih država u kojima su vladari u tolikoj meri podizali manastire i obasipali ih skupocenim poklonima i velikim posedima, kakav je slučaj u srednjovekovnoj nemanjićkoj državi. Ta neprekidna i uska saradnja, uslovljena istovetnim ideološkim i materijalnim interesima, učinila je da i srpska srednjovekovna književnost, samim tim što je bila veran izraz srpskog feudalnog društva, dobije još u prvoj etapi svoga razvoja izvesne specifične crte i neke originalne rodove po kojima se razlikuje od ostalih južnoslovenskih književnosti toga vremena. Tako, na primer, za razliku od ostalih crkava srednjega veka, srpska crkva je za svoje domaće svece, velikomučenike i čudotvorce proglašavala ne askete i pustinjake, već nemanjićke vladare i najviše crkvene poglavare, i zbog toga su uobičajena svetačka žitija zamenile stare srpske biografije, a takav specifičan književni rod je teško naći u ostalim južnoslovenskim književnostima.
Kao što je slučaj i u većini ostalih feudalnih zemalja, i u nemanjićkoj državi glavni književni centri bili su manastiri, a jedini pisci — kaluđeri. U tom pogledu treba posebno istaći ogromnu ulogu koju je za razvoj srpske srednjovekovne književnosti igrao manastir Hilandar. Otkako je godine 1199, Nemanja podigao ovu svoju slavnu zadužbinu, a njegov sin Sava napisao u njemu svoja prva književna dela, Hilandar je kroz ceo srednji vek bio glavno središte celokupne srpske kulture. Dobro organizovan i bogato obdarivan od svih srpskih vladara i velmoža, on je za sve vreme predstavljao neku vrstu visoke duhovne škole iz koje su izlazili najbolji srpski srednjovekovni pisci. Iako nije bio na teritoriji srpske srednjovekovne države, Hilandar je kao „carska lavra“ imao po celoj srpskoj zemlji velike posede, tzv, metohe, koji su činili njegovu ekonomsku moć, i zbog čega je njegov autoritet bio proširen i na najniže društvene klase. Pored Hilandara, na celoj teritoriji stare srpske države postojao je takođe veliki broj manastira, kakvi su Studenica, Žiča, Mileševa, Gračanica, Dečani, i dr. koje su kao svoje zadužbine podizali pojedini vladari iz dinastije Nemanjića, i koji su bili isto tako značajna središta književnog i kulturnog rada.
Negovana tako u manastirima, koji su uživali punu zaštitu i pomoć vladara i visokog plemstva, pisana od strane kaluđera koji su i sami vodili poreklo iz vladajuće klase, srednjovekovna srpska književnost je nužno morala biti veran izraz srpskog feudalnog društva i služiti u prvom redu njegovim klasnim interesima. Kako su uz to manastiri bili jedino mesto gde se mogla steći osnovna pismenost, a kaluđeri jedini učitelji i nastavnici, sasvim je prirodno da se i čitalačka publika u to doba sastojala poglavito od predstavnika crkve i vladajuće feudalne klase. Ukoliko su sadržaji izvesnih dela, ili čitavi književni rodovi, mogli biti poznati i širim slojevima narodnim, to je bilo moguće samo posrednim putem, naročito preko crkvenih beseda koje su kaluđeri i sveštenici držali po manastirima i crkvama. Zbog te svoje klasne povezanosti srpska srednjovekovna književnost je nužno morala biti tendenciozna, tj. ona je imala za cilj da u feudalnom društvu izgrađuje i učvršćuje naročito one osnovne nazore, društvene, političke i moralne, od kojih je zavisio opstanak i napredak feudalne države i feudalnog društvenog poretka. S jedne strane, dakle, razrađujući neprestano osnovno učenje hrišćanske dogme o ništavnosti i prolaznosti zemaljskog, materijalnog života, ona je mnogo doprinela da se čovek srednjega veka ne samo rezignirano mirio sa svima životnim nevoljama i nalazio utehe u budućem zagrobnom životu, nego i da, prihvatajući asketizam kao najviši stepen duhovnog i moralnog usavršavanja, potpuno zaboravi na sve društvene nepravde i nejednakosti feudalnog poretka. S druge strane, za one pripadnike aristokratske vladajuće klase čije ambicije nisu išle za tim da preko asketizma budu proglašeni za svece, srednjovekovna književnost je davala niz zanimljivih priča i legendi iz istorije i pseudo-istorije, koje su bile obrađivane tako da je u njima mladi vlastelin i budući vladar mogao dobiti sve potrebne savete i uputstva kako se ima vladati u raznim zgodama i nezgodama riterskog i vladarskog poziva. I u jednom i u drugom slučaju, dakle, dela srpske srednjovekovne književnosti igrala su vrlo značajnu ulogu u vaspitavanju srednjovekovnog društva, a o toj njenoj ulozi treba voditi računa kada se daje karakteristika i ocena pojedinih naših srednjovekovnih pisaca. Zar bismo, na primer, mogli dobro razumeti bežanje sa očevog dvora mladog Rastka Nemanjića i njegovu upornu želju za monaškim pozivom ako ne bismo znali da se njegova lektira iz rane mladosti sastojala poglavito od žitija svetaca, kakvi su bili Život Save Osvećenog ili Žitije Aleksija božjeg čoveka? Ili kako bi se isto tako objasnila ona neverovatna podudarnost u životnoj karijeri između sv. Save i arh. Danila Drugog, kad ne bismo znali da je ovaj poslednji kao mladi paž na dvoru kralja Milutina čitao Domentijanovo Žitije sv. Save? Uostalom, ovaj vaspitni značaj starih srpskih biografija isticali su i sami njihovi pisci. Arhiepiskop Danilo Drugi, na primer, koji se inspirisao žitijem sv. Save, podvlačio je docnije stalno tu veliku vaspitnu ulogu žitija srpskih vladara i poglavara crkve: „Sva napred pisana žitija — kaže on sam, pošto je završio opisivanje života srpskih vladara — i opet posle njih naumismo da i neke male povesti žitija progovorimo i o svetiteljima (tj. o poglavarima crkve); mi smo dužni — nastavlja on dalje — izneti o njima i put pokazati“, i ta vaspitna tendencija oseća se u svima njegovim spisima. Život kralja Dragutina on piše sa jasnom namerom da u njemu da uzorni tip vladara koji se iskreno kaje za svoj greh prema ocu i taj greh ispašta kao pravi asketa. Nasuprot tome, u Životu kralja Milutina on slika tip idealnog vladara ratnika i državnika koji savlađuje sve prepreke i pobeđuje sve neprijatelje samo zbog toga što su u njemu udružene sve uzorne vrline jednog feudalnog vladara. Život Milutinove majke, kraljice Jelene, Danilo je takođe radio sa očiglednim ciljem da od nje načini tip savršene vladarke po feudalnom uzoru: odlučne i darežljive kao kraljice, smirene i bogobojažljive kao monahinje. Pouka i vaspitna tendencija, najzad, osećaju se jasno čak i u delima koja po svom sadržaju nisu uvek spadala u krug hagiografske i religiozne literature. To je u prvom redu slučaj sa srednjovekovnim romanima i pripovetkama, koji su predstavljali neku vrstu srednjovekovne beletristike. Kod tih romana i pripovedaka karakteristična je, najpre, činjenica da se celokupna njihova tematika okreće jedino oko careva, kraljeva ili velikaša, i već po tome može se odmah videti kojoj publici je ovaj književni rod bio namenjen. Prepričavajući, naime, u ovim povestima razne zgode i nezgode pojedinih vladara i dinasta, prerađivači i prevodioci ovih dela zadržavali su se naročito na onima od njih iz kojih se mogla izvući potrebna pouka, i to ne samo ona koja se ticala duhovnog i moralnog života, već i ona koja je bila neophodna za svakodnevni praktični život. Pri tome svi ti carevi, kraljevi i velikaši, bilo da su uzeti iz mitoloških priča i legendi, bilo iz istorije ili pseudo-istorije starih orijentalnih naroda, obrađivani su bili uvek tako da su njihovi postupci, njihovi nazori i shvatanja tačno odgovarali potrebama srednjovekovnog feudalnog društva. Zbog toga su i ovi romani i pripovetke predstavljali uvek neku vrstu vaspitne lektire, iz koje su mladi plemići na lak i zabavan način mogli dobiti sva potrebna znanja koja, inače, drukčije ne bi stekli, pošto u srednjem veku — kako je poznato — nije bilo organizovanih škola, ni obaveznog školovanja. Ta znanja nisu se samo odnosila na porodičan i privatan život, i na lično ponašanje i manire, već i na opšte društvene odnose i riterski moral. U tim romanima mladi plemić je mogao da nauči kako se treba ponašati prema pobeđenom neprijatelju na megdanu, ili u ratu, kako postupati sa prijateljima a kako sa neprijateljima, kako se treba držati u sreći i zadovoljstvu, a kako u najvećim opasnostima i iskušenjima, i masu drugih stvari koje su bile neophodne svakom velikašu i vitezu. Zbog toga su u Romanu o Aleksandru Velikom prerađivači biografije ovog velikog ratnika i osvajača staroga sveta obradili celo delo tako da su u ličnosti slavnog makedonskog vladara dali idealizovani tip feudalnog vladara i osvajača. U tom cilju oni su namerno menjali istorijske činjenice, ili su ih čak proglašavali lažnim, zamenjujući ih fantastičnim bajkama i izmišljenim pričama. Tako su na samom početku romana proglasili lažnom istorijsku činjenicu da je Aleksandar sin Filipa Makedonskog, i zamenili je egipatskim predanjem o tobožnjem kralju Nehtenavu, sinu boga Amona, želeći da na taj način dokažu božansko poreklo Aleksandra Velikog. Takvo njegovo poreklo odgovaralo je mnogo više srednjovekovnim shvatanjima po kome je bogom miropomazani vladar u stvari nosilac ne samo svetovne vlasti već i božji zastupnik na zemlji. Slično tome, srednjovekovni pisci su od paganskog Aleksandra, koji je živeo čitava tri veka pre naše ere načinili, ako ne pravog hrišćanina, a ono bar vladara koji, posredstvom starozavetnog proroka Jeremije, počinje da veruje u jednog boga, u besmrtnost duše i u ponovno vaskrsnuće. Iste takve, ako ne i veće izmene, načinili su srednjovekovni pisci i u popularnom Romanu o Troji, u kome su od Homerovog eposa ostala samo deformisana imena i osnovna fabula, dok su antičke ličnosti i događaji obrađeni umnogome u duhu feudalnih shvatanja i potreba. Jer i u ovim romanima, kao i u romanima koji su opisivali događaje i ličnosti iz zapadnoevropskih zemalja (Bovo od Antone, Tristan i Izolda i dr.) naši srednjovekovni vladari i plemići tražili su poglavito uzore koje će imitovati u svom svakidašnjem ratničkom i viteško-avanturističkom životu. I da su za njih ti heroji iz srednjovekovnih romana predstavljali zaista uzore viteškog ponašanja i ophođenja, vidi se lepo iz sačuvanih pomena i tragova koje su ovi romani ostavili u našim srednjovekovnim delima i dokumentima. Kada, na primer, anonimni pisac biografije Stefana Dečanskog, opisujući čuvenu bitku kod Velbužda iz 1330. godine, govori kako su srpski vojnici doneli mrtvo telo pobeđenog bugarskog cara Mihaila i bacili pred noge svoga vladara, onda se Dečanski odmah seća slične situacije iz romana o Aleksandru Velikom. Jer „kao što nekada — kaže pisac biografije — silni makedonski car Aleksandar učini borbe sa persijskim carem Darijem i Porom indijskim, i pobedivši ih, imajući u rukama njihova telesa, i ljubazno ih oplakavši, zapovedi da ih pogrebu sa čašću, tako i ovaj previsoki kralj, prosuzivši nad telom ovoga cara, reče mu: ‘Ne beše li ti dovoljno zemlje carstva tvog’…“ — U kojoj meri su, zatim, ovi romani predstavljali uzorno štivo ne samo za srednjovekovne vladare već i za plemstvo u srednjovekovnim našim primorskim gradovima, imamo dokaza isto tako i u sačuvanim arhivskim dokumentima, iz kojih se vidi da su neki od tih plemića davali svojoj deci lična imena po pojedinim ličnostima ili čak životinjama iz ovih romana (Tristan, Oliver, Ahil, Paladin, Bucefal i dr.).
Najveći deo srpske srednjovekovne književnosti razvijao se u doba kada još nije bila pronađena štampa i kada su naši kaluđeri, pišući guščijim ili trščanim perom po pergamentu, a docnije i na gruboj hartiji, unosili u svoje rukopisne zbornike ne samo dela literarnog sadržaja već i spise iz raznih drugih oblasti srednjovekovne duhovne delatnosti. Svi ti spisi, međutim, ma koliko bili raznorodni među sobom, činili su skupa srednjovekovnu lektiru svakog obrazovanog čoveka, lektiru na osnovu koje je on formirao svoje poglede na život i društvo. Zbog toga, kada je reč o srednjovekovnoj književnosti, izraz „književni“ mora se uzeti u nešto širem smislu nego što je to slučaj kada se govori o novijim periodima naše književne istorije. Običnom čitaocu danas može izgledati čudno što se u školskim udžbenicima i u zbirkama odabranih tekstova navode i dela kakva su Fiziolog ili neke apokrifne vizije u kojima se nalaze naivna i fantastična izlaganja iz srednjovekovne zoologije i kosmografije. Ali, kada se ima u vidu da su baš ovakve naivne i fantastične knjige bile u svoje doba ne samo vrlo mnogo čitane, već da one i danas predstavljaju ključ za razumevanje alegorija i simbola, kojih je puna i srednjovekovna srpska književnost i srednjovekovno naše slikarstvo, onda je jasno da se o tim delima još uvek mora voditi računa. Naravno, to nikako ne znači da celokupna srednjovekovna srpska književnost ima samo kulturno-istorijski značaj i da se njeni pisci i njihova dela ne mogu ocenjivati književnim merilima. Doduše, u našoj nauci dugo se na dela naše srednjovekovne književnosti gledalo ili kao na dokumentarne izvore za političku i kulturnu istoriju, ili kao na jezičke spomenike. Ali već od vremena kada je u našoj književnoj istoriji i kritici nastao odlučan prekid sa isključivošću filološkog metoda, naši srednjovekovni pisci i njihova dela počinju se sa puno razloga ocenjivati i književno-estetskim merilima. U tom pogledu bilo je čak i izvesnih preterivanja i nekritičnih uopštavanja, ali je danas ipak jasno da mnoga dela našeg srednjeg veka imaju i svojih književnih kvaliteta, koje ne treba potcenjivati. Tako, na primer, u apokrifnim i hagiografskim spisima, koji su imali za cilj da utiču na maštu svojih čitalaca, imamo dobar broj tekstova koji su obrađivani u vidu zanimljivih priča, bajki i legendi. Pisani lakim i živim pripovedačkim stilom, oni se često odlikuju uspešnim poetskim slikama, i predstavljaju zanimljivu mešavinu između fantastičnog i realnog, i zbog toga nije preterano što se za apokrife jednom reklo da se mogu smatrati „religioznim eposom u prozi“ (M. Murko). Ovakvih i sličnih književnih odlika imaju još u većoj meri i mnogi originalni rodovi srpske srednjovekovne literature. U našim starim biografijama, pohvalama, zapisima i drugim spisima, nalazimo često izvanredno žive i slikovite opise koji katkada iznenađuju svojim realizmom ili topla, nežna i poetski nadahnuta mesta, koja inače čitalac ne bi očekivao u delima ove vrste.
Nastala još u doba ranog formiranja feudalne države i feudalnog društvenog poretka, srpska srednjovekovna književnost se razvijala i napredovala naporedo sa uzdizanjem i jačanjem srednjovekovne srpske države da, najzad, u 14. veku doživi vrhunac svoga razvoja. Taj paralelni i sinhronizovani hod srpske srednjovekovne literature i nemanjićke države, učinio je da je tokom 13. i 14. veka srednjovekovna Srbija dobila niz darovitih pisaca koji su jedan za drugim negovali sa uspehom jedan originalan, i za naše prilike vrlo značajan i karakterističan književni rod, stare srpske biografije. Srećnim slučajem, začetnik toga roda Sava Nemanjić, ili sv. Sava, raspolagao je izuzetnim književnim darom, i zbog toga njegovo, iako po obimu malo, delo Život sv. Simeuna predstavlja ne samo najstariji naš biografski spis već i jedno od najboljih književnih ostvarenja našeg srednjeg veka. Lepu dopunu Savi, kao prvom piscu starih srpskih biografija, čini njegov brat Stefan Prvovenčani. Jer dok je Sava opisao uglavnom monaški život svoga oca, Stefan je u svome delu Život sv. Simeona obuhvatio ne samo celokupan život Nemanjin već i jedan deo svoje vladavine. Tako su oba Nemanjina sina dali obrazac za pisanje biografija svih docnijih vladara nemanjićke dinastije, i samim tim postavili čvrstu idejnu osnovu za dugogodišnji savez između crkvene i svetovne vlasti. I pošto su njihova dela početkom 13. veka dovoljno utvrdila autoritet Stevana Nemanje kao osnivača države i dinastije, sredinom istog veka osetila se potreba za uzdizanjem i učvršćivanjem kulta sv. Save kao osnivača i prvog poglavara samostalne srpske crkve. Taj posao izvršila su jedan za drugim dva hilandarska kaluđera. Prvi od njih, Domentijan, jedan od poslednjih učenika Savinih, napisao je godine 1243. opširan Život arhiepiskopa Save. Njegovo delo, iako preterano opširno i razvučeno, ima lepu dokumentarnu vrednost i mestimično sadrži topla i poetski nadahnuta mesta. Ipak, njega je kao pisca umnogome nadmašio hilandarski kaluđer Teodosije, koji je krajem 13. veka iz osnova preradio Domentijanov spis, tako da je njegov Život sv. Save ne samo potpuno originalno delo već predstavlja zanimljiv srednjovekovni roman. Njegovo pričanje je lako i živo, opisi realistički i slikoviti, izlaganje tečno, dobro povezano i često dramatično. Zbog tih svojih odlika, Teodosije je, u vreme feudalnog srpskog društva i kasnije, uživao glas jednog od najboljih srpskih srednjovekovnih pisaca.
Uporedo sa neprestanim snaženjem i širenjem srpske države, rasla je sve više potreba za što potpunijim i detaljnijim opisivanjem života i rada čitavog niza nemanjićkih vladara i poglavara crkve. Taj posao sistematskog opisivanja života svih istaknutih državnih i crkvenih ličnosti izvršiće početkom 14. veka srpski biograf Danilo, koji je i sam bio arhiepiskop za vreme vlade Stefana Dečanskog. Njegovo glavno delo Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih predstavlja sistematski uređen zbornik u koji su ušle biografije svih nemanjićkih vladara, počevši od sinova Stefana Prvovenčanog pa sve do cara Dušana, kao i svih arhiepiskopa. Doduše, Danilo nije stigao da do svoje smrti (1337) u potpunosti završi svoje delo, ali su to učinili njegovi učenici i nastavljači. Od svih njih najviše književnog talenta pokazao je Danilov anonimni učenik, koji je, pored života Stefana Dečanskog i cara Dušana, napisao sa mnogo topline i život samog arhiepiskopa Danila.
Naglo propadanje srednjovekovne srpske države, koje je nastalo posle Dušanove smrti, prouzrokovalo je i privremeni zastoj u razvoju srpske srednjovekovne književnosti. Ali već prvih godina 15. veka, despot Stefan Lazarević, nastavljajući tradiciju nemanjićkih vladara, podiže niz manastira, od kojih će njegova glavna zadužbina, manastir Manasija na Resavi, postati centar ovdašnje srpske pismenosti, književnosti i umetnosti. On ne samo da svesrdno prima sve kaluđere, učene ljude i umetnike, koji su sa raznih strana tražili utočište u njegovoj zemlji, nego i sam poziva sposobne pisce, daje im određene književne i prosvetne zadatke i pruža im sve materijalne uslove za uspešan rad. Sam on, kada nije zabavljen ratničkim i državnim poslovima, bavi se aktivno književnim delom, prevodi s grčkog i piše kraće originalne spise.
U tom periodu svoga obnavljanja i jačeg izgrađivanja, književnost despotovine ide uglavnom utrtim stazama nemanjićkog perioda. Svi književni rodovi koji su ranije negovani nastavljaju se i dalje. Rad na prevodilačkoj književnosti ne samo da ne slabi već i dobija u intenzitetu i širini. Originalni književni rodovi, a naročito stare srpske biografije, ne samo da se nastavljaju već će u daljem razvoju dobijati sve više karakter pravih biografsko-istorijskih spisa. Ali ma koliko da celokupni tok književne radnje ovoga vremena i u pogledu tematike i u pogledu forme u osnovi predstavlja samo produženje ranije srpske srednjovekovne književnosti, ipak se u skromnim ali primetnim razmerama mogu zapaziti i izvesni nagoveštaji jednog novog doba. Treba, naime, imati na umu da u prvoj polovini 15. veka i u susednim vizantijskim zemljama i u Italiji, pa i u našem Primorju, počinju da se javljaju prvi znaci humanizma, pokreta koji će već u drugoj polovini 15. veka dovesti do prave prekretnice u razvoju celokupnog društvenog i kulturnog života. Te prve znake humanizma, koji nagoveštavaju postepeni prelaz od srednjovekovnog misticizma i dogmatizma ka novim shvatanjima i nazorima, možemo zapaziti, iako u vrlo malim razmerama, još u doba vlade despota Stefana Lazarevića. Tako već u samoj ličnosti despota Stefana mogu se primetiti, za razliku od ranijih nemanjićkih vladara, izvesne nove crte vladara apsolutiste i zaštitnika prosvete, književnosti i umetnosti, koji u mnogome podseća na tip humanističkog vladara i mecene. U vezi s tim nije nikako slučajno što biograf despota Stefana, poznati Konstantin Filozof, na jednom mestu vrlo opširno razvija ideju o potrebi suzbijanja vlasti feudalnih velikaša i jačanja apsolutističke moći vladara. Tu ideju, doduše, Konstantin Filozof pripisuje turskom sultanu Bajazitu, ali je on, u svakom slučaju, ne bi tako opširno objašnjavao da se ona u to vreme nije osećala kao vrlo aktuelna. Karakterističan je u tom pogledu napor koji je despot Stefan činio da, nasuprot nemanjićkim vladarima koji su davali velike povlastice stranim trgovcima, s jedne strane nizom oštrih mera svede na minimum povlastice dubrovačkim trgovcima, a da s druge strane energično potpomaže snaženje domaćeg trgovačkog i zanatlijskog staleža. Te mere dovele bi u daljoj budućnosti sigurno do jačanja građanske klase u većini naših gradova i time bi bio ispunjen jedan od glavnih preduslova za dalji razvoj našeg političkog, društvenog i kulturnog života. U nizu tih novih nagoveštaja karakteristično je isto tako i silno jačanje istoricizma, koje se ogleda ne samo u književnim rodovima nasleđenim iz nemanjićkog doba, već i javljanju novih, čisto istorijskih spisa. Neće, na primer, biti nikako slučaj što se baš u ovo doba, a po inicijativi samog despota Stefana, radi na prevodu vizantijskog hroničara Zonare, u kome su naši prvi sastavljači genealogije našli potrebne podatke da dinastiju Nemanjića, a preko nje i samog despota Stefana, vežu za staru rimsku imperiju, što je — kako je poznato — bila opšta težnja svih humanističkih vladara i velikaša. Zanimljivo je isto tako da je tek u ovo vreme, i opet po naredbi despotovoj, „gramatika grčka na srpski jezik prepisana“, i da je u despotovoj zadužbini Manasiji osnovana posebna škola za reformu pravopisa u smislu vraćanja na uzore iz klasične starine. Kao dalji znak tog organizovanog rada na školstvu i prosvećenosti, što je takođe jedna od tekovina humanizma, karakteristična je, najzad, i pojava prvih žena pisaca. U doba Nemanjića žene, pa čak i one iz najviših vladajućih krugova, ne samo da se nisu mogle same aktivno baviti književnošću već nisu imale ni najosnovniju pismenost. Vizantijski pisci koji su u prvo vreme vlade kralja Milutina posećivali srpski dvor sa iznenađenjem ističu da srpske princeze na dvoru predu vunu kao obične seljanke. U vreme despota Stefana, međutim, jači razvoj pismenosti obuhvata donekle i žene, bar one iz vladajuće klase. Tako su, na primer, očuvana, iako na žalost nisu još objavljena, dva pisma treće kćeri kneza Lazara, Jelene, žene Đurđa Stracimirovića, koja je ona pisala svome učitelju Nikonu Jerusalimskom, dok je ovaj, opet, sastavljao za svoju učenicu posebni zbornik štiva. Još lepši primer žene književnice ovoga doba predstavlja poznata Jefimija, udovica despota Uglješe, čija Pohvala knezu Lazaru ide u red najboljih poetskih sastava naše srednjovekovne literature. Najzad, i srednjovekovna srpska umetnost, a naročito slikarstvo, koje je, doduše, i u doba Nemanjića „bilo na visini svoga doba“, u vreme despota Stefana dobija ne samo nov polet već i nove izražajne mogućnosti.
Svi ovi i slični znaci novoga vremena, koji se prilikom detaljnije analize političkih, društvenih i književnih prilika ovoga doba mogu još potpunije zapaziti, doveli bi sigurno, sa daljim razvojem našeg srednjovekovnog društva, a naročito sa jačanjem građanske klase, do pojave i razvoja „onog pokreta koji je imenom humanizma i renesanse prozvan, da ih tursko zavojevanje skoro udušilo nije“ (F. Rački). Ali već posle smrti despota Stefana Lazarevića, dolaskom na presto njegovog sestrića Đurđa Brankovića, srpska srednjovekovna država ulazi u najburniji period svoga života. I pored sve svoje umešnosti i težnje da, naslanjajući se čas na tursku, čas na susednu ugarsku kraljevinu, održi bilo kakvu samostalnost, despot Đurađ Branković je za sve vreme svoje vlade bio naizmenično žrtva i turske i ugarske sile. Iznurena tako neprestanim ratovima za održanje svoje samostalnosti i pustošena i od turske i od ugarske vojske, srpska despotovina je preživljavala svoje poslednje dane, da uskoro posle smrti despota Đurđa bude konačno pregažena i uništena. Za njom je došla i propast srednjovekovne bosanske države, a time su bili ugroženi već i naše Primorje i uža Hrvatska. Sa tom propašću srednjovekovnih naših država presečen je bio dalji normalni društveni razvoj većine naših naroda. Dotadašnji feudalni poredak naših srednjovekovnih država, koji je bio prešao kulminaciju svoga razvoja, i koji je baš u vreme svoga propadanja imao potrebne uslove da se razvije u nove, naprednije društvene oblike, zamenjen je naglo turskim, orijentalnim feudalizmom, pod kojim većina naših zemalja neće imati mogućnosti da za punih pet stotina godina razvije svoj samostalni državni i kulturni život. Sasvim je prirodno što je u ovom burnom vremenu propadanja naših poslednjih feudalnih država i najveći deo naše srednjovekovne književnosti bio naglo zadržan u svom daljem razvoju, i to baš u momentu kada je počela dobijati elemente novih društvenih promena i novih kulturnih i književnih nastojanja. Razumljivo je, isto tako, što će ona posle toga spasti na običan prepisivački i skupljački rad. Ona je nastavila da životari u tradicijama književnosti feudalnog doba, i to upravo u vreme kada se u drugim našim zemljama, koje nisu bile pale kao žrtva turskih osvajanja, pronalazak štampe i osnivanje štamparija stavljaju u službu novih i moćnih revolucionarnih pokreta, koji će konačno prekinuti sa srednjovekovnim misticizmom i dogmatizmom. U tom pogledu ništa bolje ne pokazuje nesrećne prilike u kojima se u ovo doba nalazila većina naših naroda, nego sama činjenica da su jedine knjige koje su bile štampane u najstarijim našim štamparijama pod Turcima bili oktoisi, jevanđelja i razni zbornici apokrifnih i hagiografskih spisa.
Ima već više od sto šezdeset godina otkako je srpska srednjovekovna književnost postala predmet interesovanja ne samo slavista i istoričara književnosti već i šire javnosti.
Za to vreme, proučavanje ovog dela našeg književnog nasleđa prolazilo je kroz nekoliko faza. U doba Liceja i Velike škole, dok su katedru književnosti držali naši poznati filolozi, Đuro Daničić, Jovan Bošković i Stojan Novaković, književna nastava bila je usmerena poglavito na proučavanje srednjovekovne srpske književnosti. To je sasvim razumljivo kada se zna da se u ovo doba i čitava slovenska filologija kao nauka bavila poglavito pitanjima i problemima stare slovenske pismenosti i književnosti. U tom pogledu vrlo je karakteristična činjenica da čak ni dolazak Svetislava Vulovića na katedru srpske književnosti nije mogao pokolebati ovaj primat stare književnosti. Kada je godine 1881. postavljen za profesora srpske književnosti, Vulović je i tada i kasnije u široj javnosti bio poznat poglavito kao književni kritičar i esejista, a i on je u tom momentu i sam izjavljivao da, iako „štuje staru literaturu“, ipak mu „više leži živa“, savremena književnost. Ali i pored toga, Vulović za sve vreme svoga sedamnaestogodišnjeg nastavnikovanja na Velikoj školi nije nikada držao predavanje iz naše novije književnosti. Tradicija je bila jača od njegove vokacije i on je sve do svoje smrti ponavljao naizmenično svake godine već ranije predavane periode naše stare a naročito srednjovekovne književnosti. Ipak, u jednom pogledu, i to vrlo značajnom, Vulovićev dolazak na katedru Velike škole obeležavao je novu fazu u proučavanju stare srpske književnosti. Sve do Vulovića, naime, na dela srednjovekovne srpske književnosti gledalo se — kako smo već ranije pomenuli — poglavito kao na istorijske izvore, ili kao na jezičke spomenike, pogodne za izučavanje srednjovekovne političke istorije i istorije književnog jezika. Vulović je, međutim, prvi počeo s uspehom da u njima nalazi i otkriva i književne vrednosti, i da njihove pisce ocenjuje književnim merilima. Taj Vulovićev napor nastavio je još mnogo šire i svestranije njegov učenik i naslednik na katedri, Pavle Popović. Pišući u svoje vreme odeljak o srednjovekovnoj srpskoj književnosti u svom poznatom Pregledu, on je savesno čitao u originalu sva dela našeg srednjeg veka i ocenjivao ih prvenstveno kao književna ostvarenja. Kasnije njegove rasprave i članci o piscima i delima srpske srednjovekovne književnosti takođe predstavljaju ne samo iscrpne naučne studije već sadrže i detaljne književne analize i ocene pojedinih dela. Pored toga, Pavle Popović je i inače učinio mnogo da se i u vremenu pre Prvog svetskog rata, a i posle njega, održi i razvije interesovanje ne samo za naučno proučavanje naše srednjovekovne književnosti već i za njeno popularisanje u širim čitalačkim krugovima. Tako je, zahvaljujući poglavito njegovoj inicijativi i njegovom zalaganju, Srpska književna zadruga u vremenu između dva rata izdala u prevodu na savremeni jezik skoro sve stare srpske biografije.
U poslednje vreme interesovanje za srpsku srednjovekovnu književnost dobija sve više i u širini i intenzitetu. O tome svedoče dve simptomatične pojave koje treba naročito istaći: prvo, činjenica da poslednjih godina pojedini ugledni književni časopisi i listovi, pa čak i dnevni listovi, rado daju mesta člancima i esejima, a često i kraćim naučnim saopštenjima iz oblasti srednjovekovne srpske književnosti; i drugo, da izvestan broj naših istaknutih savremenih pesnika pokazuje živo interesovanje za poetske vrednosti pojedinih dela naše srednjovekovne literature. Sve to, kao i brojna izdanja tekstova i antologija koje su se pojavile u poslednje vreme, pokazuje jasno da je srednjovekovna srpska književnost najzad dobila svoje pravo mesto, koje joj, kao delu našeg književnog nasleđa, nesumnjivo pripada.