Poglavlje 4
Jedna od osnovnih osobina Protinog pisanja jeste iskrenost kazivanja i prikazivanja, bilo da se radilo o saopštavanju činjenica, tumačenju događaja, iznošenju ličnih utisaka. On, gotovo nigde, ne ulepšava niti, s druge strane, uveličava ili degradira. On jednostavno saopštava po svome najboljem saznanju sa težnjom da kaže istinu, često i gorku. Katkada nastoji i da prikaže okolnosti pod kojima se izvesna pojava, ili izvestan događaj odigrao. Setimo se prikazivanja uloge „carskog“ Turčina Del-Ameta kojim se Prota poslužio da bi seljacima valjevske nahije i okoline ulio veru da su protiv dahijskog nasilja ustali ne samo Srbi već i pošteni i mirni Turci1, pristalice reformne politike sultana Selima Trećeg i njegovih nastojanja da se srpski narod u Beogradskom pašaluku lojalno koristi povlasticama tzv. knežinske samouprave. Opšta linija dobrih srpsko-turskih političkih odnosa, na relaciji knežinska samouprava — Porta (preko vezira u Beogradu) odgovarala je, cele 1804. godine, stvarnosti (Bećir-pašinu akciju pod Beogradom protiv dahija i krdžalija pomažu i Srbi, već organizovani kao regularna vojska) i protezala se sve do leta 1805. godine kada je došlo do prekida tih odnosa i sukoba sa Portom (Bitka na Ivankovcu i poraz Hafiz-pašin).
To što Prota netačno prikazuje ulogu Del-Ameta kao delegata sina Hadži Mustafa-paše, koji treba da otera dahije i uspostavi legalnu Portiku vlast, nije bila nikakva netačnost i obmana već pre taktička potreba i psihološka priprema da ustanak ne posustane posle prvih suprotstavljanja dahijskom teroru. Opštoj devizi srpskog ustanka 1804. godine, kao buni na dahije2, trebalo je pridodati sve one moralne, političke i borbene (oružane) faktore koji bi pogodovali stvaranju jedinstvenog narodnog otpora sa ciljem da se dahije — narodne „krvopije“ i carski odmetnici — suzbiju u gradove i da se, time i zbog toga, jače izazove Porta da energičnije poradi na proterivanju janičara i obnovi povlastica srpskom narodu beogradskog pašaluka. Ova prividna „obmana“ Protina postigla je veliki efekat od dvostrukog značaja: što je oslobodila još kolebljive Srbe na odlučno ustajanje protiv dahijskih vlasti po srpskim selima, i što je iskorišćena kao propagandni izgovor kojim su bile imobilisane (za neko vreme) muslimanske varoške kolonije po Srbiji i okolni turski zapovednici u Bosni, na primer u Srebrnici. Odgovara istorijskoj istini da su Srbi, na neki način, bili u vezi sa Hadži Mustafa-pašinim sinom Derviš-begom i da su njegovom pomoći očekivali oslobođenje od dahijske uprave.3
Značajna osobina Protinog pisanja ogledala se i u daru i sposobnosti za plastičnim prikazivanjem istorijsko-društvenog ambijenta Srbije pred ustanak i u ustanku. Ono što se u Memoarima govori o poreklu Nenadovića, o učešću Srba u tzv. Mihaljevićevom frajkoru, o knežinskim knezovima u valjevskoj nahiji, o borbama sa janičarima, o pohodu Aganlije protiv bosanskih Turaka, o pogibiji Ilije Birčanina i Alekse Nenadovića, slikovitije no bilo koja druga kazivanja, prikazuju društvenu i moralnu atmosferu jednog razdoblja koje je prethodilo ustanku.
Isto tako, zanimljiva su Protina pričanja o narodnim predstavnicima pred turskom vlašću, o knezovima valjevske nahije. Ličnosti koje se navode autentične su, i one se pominju i u drugim istorijskim izvorima. Ali, ono što gotovo nedostaje kada se prate srpski, austrijski ili turski izvori za period pred 1804. godinu i na početku ustanka, to je ono Protino karakterisanje položaja, uloge i aktivnosti ovih knezova, njihov odnos prema narodu i prema Turcima.4 Po ono nekoliko saopštenja njegovog oca Alekse Nenadovića i navoda njegovih reči, ovaj knez valjevske nahije, na primer, izgleda nam življi i individualisaniji nego što se dobija predstava o njegovoj ličnosti na osnovu zvaničnih akata, bilo srpskih bilo inostranih. Ili, drugi primer, kako su se održavale knežinske skupštine5 i u čemu je bio njihov značaj za položaj srpskih seljaka pred turskim vlastima koje je u Srbiji predstavljao beogradski paša, vezir, lepo se vidi upravo iz ono nekoliko redova u Protinim Memoarima. Dalje, kod Prote se — od svih savremenika prvog ustanka — na najpotpuniji i najverodostojniji način može pratiti početak ustaničkih operacija za opsadu Beograda6 i krvave srpsko-turske borbe iznad Žarkova, u Topčideru, na Dedinju, kao i ustaničko spaljivanje spoljne varoške četvrti Beograda, čuvene Sava-male. Doček Bećir-pašin pred Beogradom i opis srpske vojske sa topovima, razgovori Srba sa ovim sultanovim valijom i zahtev da se upravo izbegle dahije — živi ili mrtvi — predaju u srpske ruke, podaci su koliko tačni toliko i impresivno izneti. Više od toga, od svoje tačnosti i svoje zanimljivosti, oni jače no išta daju od ambijenta i atmosfere u kojima se odvijao ustanak 1804. godine. Vrlo su upečatljivi detalji oko sastanka predstavnika ustanika i dahija u zemunskoj parlatoriji, aprila 1804. godine, kao i ona namerna paljevina seljačkih krovinjara u Topčideru i prkosni izazov Janka Katića Kučuk Aliji za dvoboj na megdanu.
Osim ovoga, Prota — uzdržljivim prikazivanjem, reklo bi se mirnoćom objektivnog posmatrača i reportera — iznosi svoj rad oko osnivanja prve organizovane vlasti u Srbiji, skoncentrisane u delatnosti Praviteljstvujuščeg sovjeta7 koji je za dalju sudbinu ustanka, zapravo za unutrašnje uređenje oslobođene zemlje, bio od gotovo isto tako velikog značaja koliko i ratovanje sa Turcima na spoljnim granicama.
Protino delo, osim za čitaoca, predstavlja vrlo privlačan domen za istraživanja naučnika i to ne samo istoričara koji su se njime, za svoje svrhe, najviše dosada koristili. Na osnovu nekih podataka, kazivanja i refleksija, Memoari mogu biti i veoma dragocena riznica za etnografske, sociološke i karakterološke studije o Srbiji predustaničkog i ustaničkog doba. Za studiju patrijarhalnog srpskog društva s kraja 18. veka8, za društvenu organizaciju Srba toga vremena, za poimanje karaktera i mentaliteta srpskih seljaka uoči ustanka, u Memoarima se može naći dosta, čak i kada — na izgled — u njima i nema mnogo podataka koji se traže. Suptilnija istraživanja, poređenja, analize i studiranja pojedinih „partija“ Protinog kazivanja u stvarnosti iskazuju daleko više no što je to napisano. Protini Memoari, kao retko koji spis o prvom ustanku — s izuzetkom Karađorđevog Delovodnog protokola — konkretni u podacima i stabilno oblikovani po načinu pisanja — međutim, pažljivom i zainteresovanom čitaocu, pružaju još mnogo neiskazanog i nedorečenog, zapravo ostavljaju mesta da se, o ustaničkim prilikama i zbivanjima, mnogo što šta nasluti, asocira, načne u pravcu novih istraživanja9.
Prota je bio svojevrstan majstor da snagom reči i dikcije Memoara zadrži ujednačenu tenziju čitaočevih raspoloženja i zainteresovanosti, i da ga, bez apriornih simpatija ili antipatija i istorijskih predrasuda, uvede u neposredni ambijent razdoblja prvog ustanka. Značajno je da Prota nigde ne izliva nacionalnu mržnju na Turke, kao što ne idealizuje, po svaku cenu i u svim prilikama, društveno ponašanje i političke postupke Srba i ustaničkih rukovodilaca. On se trudio da bude objektivan prikazivač zbivanja i u tome je u velikoj meri i uspeo. On je ustanak prikazivao i cenio i po onome što je u njemu bilo spontano, stihijno, ali ga je predstavljao i po onome što je — zakonitošću revolucionarne nužde — u njemu bilo izraz svesti, htenja i napora da se na ruševinama turske vlasti izbori narodno oslobođenje i izgradi nacionalna država u jednom delu srpskog naroda.
Po našem mišljenju — imajući u vidu sve slučajeve različitosti u pisanju i u kazivanju, u načinu prilaženja ustaničkoj problematici i ocenama zbivanja i događaja — Protini Memoari idu, uporedo i zajedno sa klasičnim Vukovim spisima, u red najvažnijih i najznačajnijih dela koja su pisana povodom i u spomen prvog ustanka kao veličanstvenog pokreta srpskog naroda u Srbiji za oslobođenje od viševekovne turske vlasti.
Napomene
- Vladimir Stojanović: Tursko stanovništvo u Srbiji pred prvi srpski ustanak. Zbornik Matice srpske za društvene nauke. 13—14. Novi Sad, 1956, 130.
- Uporediti: Stojan Novaković. Ustanak na dahije 1804. Beograd, 1904.
- D. Pantelić: Beogradski pašaluk, 389—391.
- Uporediti: Ružica Guzina: Knežine i postanak srpske buržoaske države. Beograd, 1955, 3—74, i dalje.
- O ovome videti: Tih. R. Đorđević: Iz Srbije kneza Miloša. Stanovništvo-Naselja. Beograd, 1924 (Odeljak: Knežine), 220—231, i dalje.
- M. Đ. Milićević: Pričanja Petra Jokića o događajima i ljudima iz prvog srpskog ustanka (1804—1813). Spomenik SKA, 14, Beograd, 1891, 30—33, 43—45. — Videti i: V. Stojančević: Borbe za oslobođenje Beograda 1804—1806. godine. Godišnjak Muzeja grada Beograda, 4, Beograd, 1967, 114—126, i dalje.
- Videti: Dragoslav Janković: Praviteljstvujušči sovjet. Istorijski glasnik, 1—2. Beograd, 1954, 15—88.
- Vaso Čubrilović: Istorija političke misli u Srbiji 19. veka. Beograd, 1958, 28—36, 52—57. — Tih. R. Đorđević: Iz Srbije kneza Miloša, 249—251.
- Bio bi lep i koristan rad kada bi se izvela paralela, npr, sa poznatim delom Protinog savremenika Lazara Arsenijevića Batalake: Istorija srpskog ustanka, 1, 2 (Beograd. 1898, 1899), u onim partijama o kojima se bave i Protini Memoari, radi boljeg sticanja uvida o karakteru i toku događaja prvog ustanka.