Poglavlje 5
O proti Matiji i njegovim Memoarima pisano je, relativno, dosta u vidu eseja, ali je malo rasprava koje su, analitički i istraživački, prikazivale i ocenjivale ovog izvrsnog prozaistu-pripovedača i njegovo delo — u stvari najlepše, najinteresantnije i najbolje pripovedanje o događajima sa početka prvog ustanka. Bibliografija radova koja bi se o njima sačinila ne bi bila neznatna, ali sa izuzetkom dva-tri rada nedostaje prava kritika i temeljita ocena Protinih Memoara1. Ovo delo, međutim, potrebuje da se posebno prostudira i studiozno prokomentariše jer ono to zaslužuje i kao osobita, originalna književna vrsta kod nas, i kao dragocen, jedinstveni izvor, a najviše — ako se tako može reći — kao izvanredno čitalačko štivo koje nas uvodi u jednu udaljenu prošlost, slavnu po svojim ljudima i svojim događajima, i — istovremeno — navodi na blagodatna i sugestivna razmišljanja o našoj novijoj istoriji sa kojom je srpski narod u severnom delu Srbije dobio svoju slobodu i, iz društveno-političke kategorije raje u Turskom carstvu — srpskom revolucijom 1804. godine — uzdigao se na visinu samostalne, kreativne i vitalne nacije, sa kojom su ozbiljno počeli računati, i za nju se interesovati, ne samo prvi državnici evropskog Zapada i evropskog Istoka već i najveći intelektualci, književnici, putopisci i naučnici Evrope toga vremena2.
Napomene
- Protini Memoari su počeli izlaziti u Šumadinki za 1888. g. Potpuno izdanje priredio je Protin sin književnik Ljubomir Nenadović 1867. Posle toga bilo je više izdanja, ali su kao najbolja — kritički pripremljena — ona od Ljub. Kovačevića (u izdanju SKZ 1893) i Vlad. Đorovića (u izd. Biblioteke Srpskih pisaca).
- Videti Leopold Ranke: Srpska revolucija, Beograd (Prvo izdanje, na nemačkom jeziku. pod naslovom: Die Serbische Revolution, Hamburg, 1829).