Janičarove uspomene ili Turska hronika / Konstantin Mihailović ; preveo Đorđe Živanović ; priredio Zoran Tasevski1
Preporuka ove hronike iz pera jednog njenog prepisivača
Nepoznati poljski prepisivač dela Konstantina Mihailovića iz 17. veka
Ovaj Rašanin, kako je sam o sebi pisao, najpre je bio otpravljen od rašanskog despota u pomoć Muhamedu, turskome caru, prema ugovoru s drugima, kojih je bilo 1600 konjanika. Onda je one godine kad je turski car Muhamed rašansku zemlju osvajao, bio uhvaćen i dat u janičare. Onda mu je Muhamed poverio jedan grad nazvan Zvečaj u rašanskoj zemlji. Kad je ovaj grad ugarski kralj Matija osvojio, onda je i ovaj Rašanin uhvaćen i dopao je među hrišćane godine 1463. I posle je živeo među hrišćanima sve do vremena kraljevanja Vladislava u Ugarskoj i Olbrahta u Poljskoj, braće rođene. I pisao je ovu hroničicu onako kako je stvari svojim očima gledao. Ovaj je dakle poredak i vojno ustrojstvo u Turskoj bilo za cara Muhameda, koji je zauzeo Carigrad i koji je osvojio mnoge druge zemlje, i za njegova oca Amurata, koji je bio porazio poljskog i ugarskog kralja Vladislava kod Varne godine 1444.
Napomene
- O ovom značajnom piscu, koji je na izmaku našeg srednjeg veka napisao prvo memoarsko delo u našoj književnosti, znamo na žalost samo ono što nam je on sam rekao uzgred u svom delu. Rođen u Ostrovici (ne znamo tačno u kojoj: da li onoj pod Rudnikom, ili drugoj, u blizini Novog Brda), Konstantin je kao mladić sa svoja dva brata bio zarobljen i odveden u Malu Aziju, gde su ga Turci, zajedno sa braćom, preveli na islam i kasnije uzeli za janičara. Kao janičar u sultanovoj vojsci, Konstantin je služio pod Mehmedom Osvajačem, učestvujući u mnogim bitkama, pa čak i u osvajanju Carigrada, 1453. Za vreme turskog pohoda na Bosnu, 1465, Konstantin je, posle sultanovog povlačenja, ostao kao zapovednik male tvrđave 3večaj na Vrbasu. U jesen iste godine, međutim, ugarski kralj Matija Korvin osvoji Jajce i Zvečaj, i Konstantin kao ugarski zarobljenik bude odveden u Mađarsku. Iz Mađarske je prešao u Poljsku, gde je verovatno ostao sve do svoje smrti. — Svoje delo Konstantin je napisao negde između 1497. i 1501. godine, i to kao memoar namenjen ondašnjem poljskom kralju Janu Olbrahtu. Kao odličan poznavalac prilika u Turskoj, Konstantin je — kako se iz njegova dela vidi — hteo da detaljno upozna hrišćanske vladare i sa vrlinama i sa nedostacima turske vojske, i ta njegova iskustva imala su da posluže svima onima koji su imali da se bore protivu turske osvajačke sile. Pored toga, Konstantinovo delo je i inače krcato brojnim i vrlo zanimljivim podacima iz srpske i turske istorije. Doduše, u njegovim kazivanjima ima i mnogo netačnosti, a naročito prepričavanja narodne tradicije onoga vremena, ali ono i pored toga predstavlja ne samo dragocen istorijski izvor već i značajno delo naše književnosti srednjega veka. Šteta je samo što nam ono nije sačuvano u originalnom rukopisu, već u kasnijim prepisima. Zbog toga u nauci je još uvek otvoreno pitanje da li je Konstantin svoje memoare pisao na poljskom jeziku (što izgleda vrlo verovatno), ili je ono na poljski prevedeno sa srpskog originala. Prvi prevod na našem jeziku dao je Janko Šafarik, ali ne sa poljskog teksta, već po češkom prevodu iz 1565. godine (Glasnik Srpskog učenog društva 18, 1865). Daleko bolje od toga je izdanje Srpske akademije nauka (Spomenik 107, 1959), u kome je dr Đorđe Živanović dao svoj prevod paralelno sa poljskim tekstom. Prevod koji se ovde štampa objavio je isti autor u knjizi: Konstantin Mihailović iz Ostrovice: Janičareve uspomene ili Turska hronika, Beograd, 1966.